اینک چمران و باز هم حاتمی کیا ؛ بررسی و نقد محتوایی فیلم چ اخرین ساخته ابراهیم حاتمی کیا

Rating: 4.1. From 21 votes.
Please wait...

چ فیلم پخته ایست. چمران بی شک مهم ترین فیلم – چند- سال گذشته سینمای ایران است. مهم است زیرا موضوعش، مضمونش، زمان اکرانش، زمان فیلمش، داستانش، داستان گویی اش، جنگش، جلوه های ویژه اش و از همه مهم تر فرم، زبان و بیانش مهم اند. چرخش های داستانی مناسب ، گره ها و شخصیت های به جایی دارد. موضع خنثی ندارد و لحن محافظه کارانه ای نیز ندارد.

سه درون مایه بیننده را می نشاند و داستان را زنده نگه می دارد:

  • اول شناخت شخصیت چمران
  • دوم وضعیت شهر پاوه و جنگ شهری
  • سوم دو گانه وصالی – چمران

الف: چمران
چ اما بیش از تمام موارد بالا تحت سیطره نام بزرگ چمران است. پس اشکالی و تعجبی ندارد اگر غالب نقد به سمت محتوا باشد. از بزرگترین نقطه قوت و نقطه ضعف چ شروع کنیم: چمران.

شهید چمران در حال بارفیکس زدن در جمع رزمندگان

چمران واقعی کیست؟
آیا این چ چمران واقعی است؟ احتمالا خیر و احتمالا آری. آیا این چ چمران حاتمی کیاست؟ یقینا آری.  نباید انتظار داشته باشیم چ، عینا شهید دکتر مصطفی چمران باشد. چرا که اصولا تکرار عین به عین ناممکن است، چرا که چمران مرد بزرگ و عجیبی است. بزرگی اش و چند بعدی اش بی شباهت به امام نیست: دکترا و مقام علمی کم نظیر در کنار اسلحه به دستی و چریکی و سلحشوری. عرفان و سیاست! حتی عجیب تر از امام : بازرگان و خمینی!

شهید چمران فرمانده ستاد جنگهای نامنظم، چریک لبنان

چمران مورد غریبی است. چرا که برخلاف امام چندان متن و سخن از او نمانده، خانواده اش گم و ناشناس اند، سالیان زیادی ایران نبود، همراهان خارجش کم اند یا غریبه، خاطرات بازماندگان هم پر از عجایب است! حاتمی کیا حق دارد اگر تنها بتواند دو روز از زندگی او را در بیاورد. اما آیا می تواند؟

به نظر می رسد چ (چمران حاتمی کیا) دقیقا همین ابهام را دارد. در مواردی گنگ است، عجیب است، مبهم است، گاهی هم احساس تصنعی شدن می دهد (شاید به دلیل شناخت مخاطب از عرب نیا). آیا حاتمی کیا هم مثل ما چمران را از پس همین گنگی می بیند؟ آیا این چمران واقعی است یا نگاه ما به چمران است؟ احتمالا طرح مسئله خانواده چمران در میانه فیلم هم ریشه در همین جستجوگری حاتمی کیا دارد. البته باید به او حق داد.

چمران حاتمی کیا

اما چمران حاتمی کیا:
در دو صحنه چمران را محکم تر، قرص تر و واضح تر می بینیم. صحنه فوق العاده بیمارستان و موقعیت فوق العاده تر سنگر نهایی. در هر دو چ دست به اسلحه است. در بیمارستان دشمن را می کشد و در سنگر با اسلحه نماز می خواند. گویی حاتمی کیا در وضعیت نهایی (خط مقدم) مثل ما می داند تصمیم چمران چیست: جنگ و مقاومت. در هیچ یک از صحنه های دیگر نیز او را ترسو یا بی اعتقاد نمی یابیم. اما در بعضی موقعیت های پیچیده تر و مبهم تر تصمیمات چ واضح نیست. حتی تصویر سرگردان و تقریبا منفعل او را هم می بینیم.

چمران حاتمی کیا

همین امر از یک سو بیننده را به شک می اندازد و از سوی دیگر چ را باور پذیر می کند. شک به واقع نمایی چمران و باور به واقعیت جنگ و لحظات دشوارش. چاره کار چیست؟ پاسخ آن است که عمیقا چ را چمرانی از نگاه حاتمی کیا بدانیم. چ چمران حاتمی کیاست.

اما چه کسی می داند در مذاکرات چه گذشته؟ یکی از یاران می گوید اساسا چمران مذاکره کننده نبوده است و چمران تا سه روز بعد منافقان را تعقیب کرده است. ولی این چمران بیشتر به نماینده ستاد ۵٩٨ می آید تا چریک لبنان و رییس ستاد جنگهای نامنظم یا وزیر دفاع! آیا این همه تاکید بر مذاکره از طرف چمران است یا فیلمساز؟ (نیاز به تحقیقات بیشتری در این باره است به خصوص باتوجه به به مقطع زمانی اتفاقات و عدم شروع رسمی جنگ)(وصیت نامه بسیار خواندنی این شهید را اینجا بخوانید)

...  آمریکا، قهرمان یا مقصر؟ ؛ تغییر نقشه جهان نتیجه زندگی آمریکایی

طرح مساله خانواده شهید چمران

پس اگر دنبال تاریخیم شاید چ امتیاز صد در صد نگیرد (حضور افراد دیگردر محاصره پاوه و پاسخ مهدی چمران)، اما اگر دنبال داستانی تاریخی هستیم با حضور قهرمانانی آشنا این فیلم نمونه کم رقیبی است. شخصیت چ در فیلم باور کردنی است هرچند واقعیت کامل چمران به نظر نرسد و یا باب میل مخاطب نیافتد. او با تجربه است، آرام می نماید، دشمن شناس است و توکل دارد. اما تا وقتی اسلحه به دست نمی گیرد کامل نیست. چیزی کم دارد. شخصیت چ اگرچه انتظارات را برآوده نمی کند اما مخاطب را می نشاند. به خصوص که درگیر مسایل روز است: مذاکره و دشمن. مقاومت و آشتی.

چمران مرد اسلحه به دست

ب: پاوه
یکی از ارزش های فیلم توانایی تصویر کشیدن موقعیت پاوه است. تجربه ای نادر که به وفور در هالیوود اتفاق می افتد. در نمونه های متاخری مانند مجنون، بستان، اهواز و خرم شهر تا نمونه های تاریخی دیگر، قصه تلخ سقوط یک شهر ظرفیت های فوق العاده ای برای قصه پردازی دارد.

پاوه، جنگ و مردم

پیش روی سنگر به سنگر دشمن، فضای غبار آلود دشمنی و دوستی، درگیری نیروهای خودی با هم، امید و نا امیدی، جنایت و حمایت، مذاکره و مقاتله، خیانت و رشادت از شرایط طبیعی جنگ شهری اند.
چ در این باره موفق است و در این مسیر از شخصیت مردم کمک گرفته است. مردمی متشکل از خائن، خنثی، ترسو، دلیر، قهرمان، شهید و در نهایت همگی قربانی. این روایت از جنگ باور پذیر است.

پاوه، مردم و جنگ شهری

شخصیت موثر دیگر در این بستر “هانا” است. او نمایش یک ترسو است. حفظ وضعیت موجود هدف غایی اوست. توانایی مرزبندی و شهامت دل بریدن ندارد. انتخاب یک زن برای این شخصیت ریسک بزرگی بوده است اما ارتباط تاریخی زن و زمین کمک بزرگی به این نقش کرده است. هانا تصویر سازش و تسلیم، فرار و حقارت است. جالب است که ضعف اش را با پزهای توجیه گرانه ای می پوشاند: “من نمی توانم جان کسی را بگیرم” “تو وظیفه ات رو انجام دادی” “گوله بندازی گوله میندازند” و. ..و چه کسی می تواند انکار کند که جنگ با وجود آنکه شهید و شهید پرور کم ندارد ولی ترسو و توجیه گر هم زیاد دارد.

هانا نقشی مهم و موثر

دوگانه شجاعت و ترس

ج: وصالی – چمران
بی شک یکی از قوی ترین مایه های فیلم تقابل وصالی – چمران است. وصالی جنگجو، شجاع، راسخ، مومن، انقلابی، عملگرا و شدیدا جذاب است (توجه به زمان اتفاقات پاوه و خودجوش بودن حرکت دستمال سرخ ها خلوص وجودی نابشان را می رساند). در مقابلش چ آرام، با تجربه، بزرگ و عاقلانه باید باشد. تقابلی که فیلم را پیش می برد و به عشق و عقل شبیه است ولی نیست.

وصالی جذاب تر از چگوارا

مشکل فیلم آن است که هم می خواهد از این تقابل سود ببرد و هم نمی خواهد تبعات آن را بپذیرد. در نتیجه چابکی وصالی اش موجب کندی چمران است. و اهمیت رفتار چمران دلیلی می شود بر بی برنامگی وصالی. و این ضربه ای متقابل به هر دوست. شاید تاکید چ بر پرهیز از جنگ نیز ریشه در این تقابل و در جهت تقویت آن و یا نتیجه آن باشد ( فیلمساز در برابر این تلقی از چمران موضع گرفته است). چرا که ریشه ی تقابل در تفاوت است. ضعف یکی و قدرت دیگری و یا تفاوت در دیدگاه و روش. و نتیجه تقابل حذف است یا قضاوت. اما فیلم نمی خواهد کسی از این دو حذف شوند یا حتی برتری جدی بیابد، هرچند به نظر می رسد فیلم در کنار چمران است.

...  یک میدان، 400 شهید، این وضعیت

درگیری ها و تقابلات زمان جنگ طبیعی است

همرزم وصالی می گوید او و چمران ده بار دعوا کرده اند. بی شک تقابلی بوده است. جنگ است دیگر. اما ترس فیلم ساز از لطمه خوردن شخصیت ها تقابلات را بعضا پاستوریزه کرده است.

نکته جالب این دوگانگی، انتخاب حاتمی کیاست. او از دوگانه حاج کاظم – سلحشور آژانس به دو گانه چمران-وصالی آمده. تطابق چ با جریان های سیاسی روز تلقی مقاومت – مذاکره می دهد. و حمایت فیلم از مذاکره معادل امروزی اش را تایید می کند. ساخته قبلی حاتمی کیا (گزارش یک جشن) و انتخاب فیلم ساز (رای به موسوی و روحانی) در دو انتخابات گذشته نیز هماهنگ این نظر است. اما اشاره به چند نکته لازم است.

چمران حاتمی کیا

اولا زمان نگارش و ساخت فیلم دو سال پیش است و طبعا آن زمان مذاکرات ماهیت متفاوتی داشت. دوما اگرچه روند پرهیز از جنگ و مذاکره در فیلم جدی است اما روند مقاومتی انکار نمی شود. در نتیجه نباید تقابل چمران – وصالی را به مقاومت – مذاکره فعلی تعبیر نمود، اما می توان نگاه حاتمی کیا را به تاکید بر راه مذاکره تعبیر نمود، که البته باید در فضای خودش نقل یا نقد شود.

مقاومت یا تسلیم

توجه نماییم دوگانه وصالی چمران دوگانه ای داخلی است. تفاوت دو رویکرد است که در اصول مشترکند و در دایره انقلاب هر دو جان بازند. در حالی که نسبت سلحشور و حاج کاظم چندان نزدیک نبود. صدای حاتمی کیا صدایی از درون است (گزارش یک جشن نیز منشا درونی دارد) هرچند شاید موافقش نباشیم.

اصغر وصالی سلحشور و بی باک

از طرف دیگر نگاه حاتمی کیا به مردم در این دوفیلم جالب تر است. در آژانس حاج کاظم مردم را گروگان می گیرد اما چ هدفش محافظت از مردم است. در آژانس مردم مخاطبند و حاج کاظم بستر ساز. اما در چ مردم بستر سازند و چمران حتی متهم نیز می شود. صحنه ای که چمران زخمی ها را بر دوش می کشد نمایش همین نگاه است. از این رو می توان چ را برتر از آژانس دانست.

نگاه حاج کاظم به مردم در آزانس متفاوت از چران در چ

جمع بندی

چ فیلم قابل تاملی است. چرا که صریح است و در بیان موضعش دستش نمی لرزد. شخصیت های بی مثال و جذابی مثل وصالی و دستمال سرخ ها را رو می کند که قطعا هیجانشان جوانان را بر می انگیزد و تنه به تنه چه گوارا می زنند. چمران و جنگ شهری دارد. روند قصه پردازی صحیحی دارد. نسبتی با روزگار معاصر دارد. اما در کنار تمام موارد بالا به همراه نقدهایی که به شخصیت چمران یا تقابلش با وصالی و … شد مساله فرم و بیان فیلم است که ان را سرپا نگاه می دارد. مساله ای که ان شاءالله در یادداشت آینده آن را بررسی می کنیم.

 اصغر وصالی جذاب تر از چگوارا

Rating: 4.1. From 21 votes.
Please wait...
به اشتراک بگذارید!

همچنین ممکن است بپسندید ...

Leave a Reply

25 Comments on "اینک چمران و باز هم حاتمی کیا ؛ بررسی و نقد محتوایی فیلم چ اخرین ساخته ابراهیم حاتمی کیا"

Notify of
avatar
Sort by:   newest | oldest | most voted
بدون نام
Guest

سایتتون رو نمیشناختم و لینک ویکی پدیا کشوندم اینجا.
نقد خیلی خوبی بود. ممنون.

رییس
Admin

نظر لطفتونه

مهدیا
Guest

در فیلم زندگی نامه شهید کشوری و شیرودی این داستان به نوعی دیگر بود من پس از دیدن چ دچار چند گانگی شدم !؟

رییس
Admin

بله اینجا هم به این مطلب اشاره شده است، اما جناب مهندس چمران برادر شهید اینجا این مطلب را صحیح نمی دانند. جالب آنجاست که می شنویم در قضیه آزادسازی پاوه افراد دیگری نیز نقش موثر داشته اند. به هرحال برای روشن شدن موضوع یک بررسی تاریخی لازم است بخصوص در کتاب کردستان نوشته شهید چمران.

یوسفی
Guest

نقد جالبی بود. ممنون
چند روز پیش کتاب کردستان رو داشتم میخوندم. تا با پیش زمینه ای فیلم رو ببینم. البته هنوز فیلم رو ندیدم. اما چندین سوال اساسی در سطور همین کتاب است که جوابی براش ندارم و این موارد موجب شده تا به اعتراضات پیرامون این فیلم حساس بشم. به نظر من تحقیقات باید خیلی جامع تر باشه وقتی برای یک مورد تاریخی به جمع آوری یا ساخت و نوشتن میپردازیم.

رییس
Admin

بله کتاب بسیار جالبی است. با قلمی شیوا. اما همانطور که نوشتید در این مسایل تاریخی و مورد مناقشه تحقیقات مفصلی نیاز هست. اما در نظر داشته باشیم که حاتمی کیا کارگردان تاریخی ساز نیست و صرفا دنبال روایت عین به عین نرفته است.

بدون نام
Guest

سپاس از نقد

رییس
Admin

ممنون از نظر

بدون نام
Guest

من چمران را از نزدیک می شناختم . واقعا چمران واقعی با چمران فیلم چ خیلی تفاوت داشت . این فیلم در مورد چمران یک تحریف است . انصافا دکتر چمران آدم بی اراده و متحیر و بی عمل و … نبود .

رییس
Admin

یکی از نتایج خوب این فیلم زنده شدن دوباره نام چمران بود. مثل همین خاطرات شما

بدون نام
Guest

من نه شهید چمران رو میشناسم نه در مورد پاوه چیزی می دونستم . درفیلم چمران را بی اراده ،متحیر و بی عمل ندیدم . او را مردی جنگجو دیدم که بهترین تصمیم را در اسلحه به دست گرفتن و جنگیدن نمیدانست ضمن اینکه تسلیم شدن هم را جایز نمی دانست. جان انسانها برایش مهم بود. از راه مذاکره وارد میشد اما دستمال سرخ ها را برای مذاکره کنار نمیزد.

رییس
Admin

ممنون از نظر

رییس
Admin

نمیدونم کارگردان که هدفی جزءشخصیت پردازی به شهید چمران نداشته،ولی چرا اینقدر بااشکال وعدم تجربگی به خرج داده .غرض چیست؟شهید چمران خودم را میسازم هم شد حرف

رییس
Admin

البته باید مقداری هم به سازندگان حق داد. از طرفی چمران شخصیت آسانی نیست و از طرف دیگر روایت ها متفاوت. همین که ادعا نکردند که همه چمران واقعی را ساخته اند نشان از توجه ایشان دارد.

بدون نام
Guest

http://www.simzari.blogfa.com
را هم بخوانید یکی از دوستان نظر متفاوتی دارد

رییس
Admin

متشکرم از اطلاع رسانی شما.
فقط درباره قسمتی که از نوشته بالا نقل قول کرده بودند توضیح مختصری ذکر می کنم:
همانطور که ایشان نوشته اند و بر اساس دیگر مطالب گمان بنده نیز بر این است که هانا نماد و نشانه ای است بر سرزمین و تلاش او برای حفظ تمام فرزندانش است. منتها نقد بنده در این بخش نقد نشانه شناختی نیست. بلکه نقد متنی است. ممکن است حاتمی کیا چنین نیتی داشته است و شاید هم خیر. اما آن چیزی که در فیلم نمایش داده می شود عدم قدرت تصمیم گیری عقلانی، دوراندیشی و ترس هانا است.

بدون نام
Guest

من در هنگام تماشای این فیلم به نکته عجیبی برخوردم :انگار برای خانم مریلا زارعی حفظ شئونات اسلام اهمیتی نداشت در این فیلم مثلا در این فیلم چندین بار به بازیگران مرد دست میزد و یا حتی حجاب او هم چندان مناسب نبود .
ولی در کل فیلم خوبی بود هر چند که بهتر بود روی پایان آن بیشتر کار می شد

رییس
Admin

بله. این مسئله رعایت حریم ها تقریبا به رویه تبدیل شده و حساسیت سازندگان از بین رفته است. حجاب که گویی اصلا مسئله ای حل شده است. حتی در فیلمی که درباره نماز یا چمران ساخته می شود هم بی اهمیت است!!

بدون نام
Guest

خانم مریلا زارعی خیلی خوب نقش یک زن کرد رو ایفا کردن. روسری که به سر داشتن گل ونی هستش که نحوه پوشیدنش توسط زنان لروکرد به این صورته که موهاشون رو میبافن واز زیرش بیرون میکنن.بنظرم خیلی خوب نحوه سرکردن روسری رو نشون دادن.خیلی خوب حرف زدن ونقش ایفا کردن

بدون نام
Guest

کاشکی در مورد سکانس پایانی فیلم هم چیزی مینوشتید. زیاد منطقی و واقعی بنظر نمیرسید!

بدون نام
Guest

اینجا میتونید یه نقد خوب ببینید
http://www.madomeh.com/

رییس
Admin

به سختی نقد رو پیدا کردم،مجموعه ای بود از نظرات کوتاه بعضی منتقدین. آنها هم ظاهرا جهت دار انتخاب شده بود. و حتی نقد مهمی مثل نقد فراستی در نظر گرفته نشده بود.

بدون نام
Guest

خوب بود ممنون از عوامل سازنده فیلم

بدون نام
Guest

نقد خوبی بود

بدون نام
Guest

ممنون از نقد فوق العادتون…..خیلی خوب بود.

wpDiscuz