چرخش ؛ نقد و بررسی معماری و شهرت خانه شریفی ها ساخته علیرضا تغابنی

Rating: 5.0. From 1 vote.
Please wait...

علیرضا تغابنی این روزها با خانه شریفی ها یا به قولی خانه چرخان (rotating house) نقل محافل غیر معمارانه و معمارانه است. این نوشتار ابتدا به واکنش های غیرمعمارانه این بنا می پردازد و سپس نگاهی دارد به تحلیل معماری آن.

آیا این خانه که شهرتی روز افزون یافته است، نمادی از لوکس گرایی است؟ آیا این خانه نماینده خوبی برای معماری ما است؟ آیا محصولی فراخور طبقه متمول است؟ آیا معماری این بنا ایرانیست؟ آیا این بنا تنها دستمایه یک شهرت تبلیغاتی است؟

53b20886c07a806b4b0001a5_sharifi-ha-house-nextoffice_00-530x737

تغابنی : برند یا ستاره؟

پیش از آغاز باید بدانیم علیرضا تغابنی معماری است با سبک مدرن که چندان داعیه ای برای معماری ایرانی از او ندیده ایم (در حد تلاش نگارنده). کارهای قبلی او نیز بر همین مبنا قابل بررسی اند. تغابنی معمار لوکس سازی نیست اما مشتریانش (کارفرما) معمولا از طبقه متمول هستند. با این حال نه تنها خانه شریفی ها بلکه سایر آثار او نیز هیچ یک در طبقه خانه های لوکس یا تجملی نیستند.

تغابنی معمار خوش اقبالی است که در این دوران ضد معمار و ضد معماری می تواند مشتری ای پیدا کند که حاضر به سرمایه گذاری بر روی معماری باشد و در عین حال معماری را ابزار جلوه گری سرمایه اش نداند. خصوصا خانه شریفی ها را نمی توان نماینده معماری اشرافی دانست حتی اگر هزینه ساخت قابل توجهی داشته باشد. چرا که معماری این بنا چه در داخل و چه در خارج چندان خود نمایی نمی کند و فضا سازی را ارجح بر نماسازی گرفته است.

11

خانه شریفی ها اگرچه آشکارا رنگ مدرنیسم دارد، اما با سبک و سیاق مدرن تفاوت هایی نیز دارد. با نگاهی به مقطع و خواستگاه ایده چرخش و توضیحات معمار باید خانه شریفی ها را ایرانی ترین کار تغابنی دانست. و باید در این مقایسه درجات شاخص ترین و مشهورترین کار او را نیز افزود. از این نظر مایه خوشحالی است که این توفیقات روز افزون همزمان با جان گرفتن وجه ایرانی کارهای تغابنی رخ داده است. اما آیا این بنا نماینده معماری ایرانی است؟ پاسخ این سوال به نوعی خیر است و البته به این زودی ها نماینده قطعی ای نمی یابیم.

53b20eeac07a806b4b0001b2_sharifi-ha-house-nextoffice_strategy-1000x914

 بررسی روند شهرت یافتن این بنا خالی از لطف نیست. چرا که تغابنی امروز در میانه مسیری است که آرزوی بسیاری از معماران و دانشجویان است. کسانی که در تمام طول تحصیلشان مدام از معماران مشهور  می شنوند، موفقشان می پندارند، الگویشان می کنند و از ایشان بت می سازند. دانشجویانی که برای شهرت تربیت می شوند و رویاهایشان برای حضور در آرک دیلی ساخته می شود. اکنون خانه شریفی ها نه تنها تغابنی را بر فراز آرک دیلی برده بلکه تیتر سایر رسانه های معماری و حتی غیر معماری نیز نموده است.

53bbe6bdc07a80a343000359_sharifi-ha-house-nextoffice-alireza-taghaboni_exterior_timelapse_photographs

ارزش های رسانه ای

اما چرا تغابنی و چرا خانه شریفی ها؟ تغابنی قبل از شریفی ها نیز کارهای قابل بررسی ای ساخته است و قبل از تغابنی نیز معماران دیگری کارهایی به همین سبک و سیاق و حتی قابل توجه تر نیز داشته اند. آنچه خانه شریفی ها را متمایز کرد و نظرها را جلب نمود سبک معماری آن نبود بلکه ایده چرخش بود. در حالی که او در کنار همین ایده، مقطعی بسیار جالب توجه تر دارد. واقعیت این است که “هنر امروز به تبلیغات فروکاسته شده است” و جنبه تبلیغاتی و متحرک خانه شریفی ها ست که تغابنی را می شناساند، نه معماری او، نه جزییات اجرایی خوبش در ساختمان نظام مهندسی و نه حتی مدرنیسم غیر ایرانی غربی پسندش!

1

ماهیت اعجاب طلب رسانه های امروزی کاری به ارزش های معمارانه معماری ندارد و تنها به دنبال فیلهای پرنده و احجام عجیب و غریب است. از این روست که موزه بیلبائوی فرانک گهری یا ساختمان چرخان کالاتراوا یا بسیاری از کارهای بیارکه مشهور می شوند. به هیچ وجه منکر ارزش های معمارانه این بناها نمی شویم اما وجه تبلیغاتی و اعجاب انگیزشان (پیچیدگی، زشتی، دشواری ساخت، اغراق، مضحکی، ترسناکی و ….) است که آنها را مشهور می سازد. دیگر تناسبات دقیق کارهای رایت، استحکام هندسی کان، یا فضاسازی هایی از جنس استاد علی اکبر اصفهانی و علی مریم نخواهد توانست چشمان رسانه ها را جلب کند. ایده چرخش تغابنی هم کمتر به دلیل اصلی اش (تطابق اقلیمی بنا) و بیشتر به صرف چرخش حجمی در نما مشهور می شود.

...  پلان های دردآور سینمای ایران

شاید نتوان خرده ای به ماهیت تبلیغاتی و چشمی رسانه ها گرفت، اما می توان از مراکز آموزشی خودمان انتظار داشت که هدف های دانشجویان را به شهرت تقلیل ندهند. پیش از آموختن تابو شکنی به محصلان، باید بت سازی ایشان را از بین برد.

معماری خانه شریفی ها

خانه شریفی ها امتیازات معماری قابل توجهی دارد. یکی از مهم ترین این خصوصیات دانش فنی و اجرایی آن است. پیاده سازی حجم چرخان در نما اگرچه نمونه های متعددی در رستوران گردان و … دارد، اما چالش های متعدد اجرایی به همراه دارد: سازه، ارتباطات، هوا بندی، تعارضات حجمی، تاسیسات مکانیکی و الکتریکی و علاوه بر همه این ها طراحی معماری. پیاده سازی موفق این چرخش آن هم در وضعیت اسف بار اجرایی معماری ایران یک گام بزرگ در ارتقای کیفیت ساخت و ساز ماست. از آن مهم تر مجاب کردن کارفرما برای هزینه کردن در جزییات اجرایی است.

53b20ea5c07a80eb1c0001ff_sharifi-ha-house-nextoffice_rotation_process_diagram_-_open_close

ایده چرخش و مساله نورگیری

استخراج ایده اقلیمی خانه های سنتی و تبدیل آن به چرخش های نما جهت باز و بسته شدن نما نیز به خوبی کار می کند و عملی است. منتها باید توجه داشت در خانه های سنتی، تطابق اقلیمی به سبب تغییر موقعیت نسبت به خورشید صورت می گیرد. به عنوان مثال در زمستان با نورگیری از جنوب گرمای بیشتر و بالعکس در تابستان با نورگیری از شمال سایه بیشتر انتخاب می شود.

اما در خانه شریفی ها هنگام بسته شدن نما نورگیری هم تقریبا به نورگیر سقفی محدود می شود. یعنی خانه شریفی ها برای همراهی اقلیمی زمستان و تابستان (خصوصیت ویژه خانه ایرانی) در عوض روش سنتی (تغییر جهت نورگیری) از روش تغییر اندازه ی نورگیری استفاده می کند. مساله ای که دشواری هایی در طراحی مسکونی ایجاد می کند.چرا که در صورت بسته شدن نما نوری به ساختمان نخواهد رسید.

53bbe70cc07a80a34300035b_sharifi-ha-house-nextoffice-alireza-taghaboni_interior_timelapse_photographs-1000x707

برای جبران این نقیصه در مرکز بنا ویدی بزرگ تعبیه شده است. اتاق های خواب و فضاهای دیگر نیز بالاجبار از این وید نور می گیرند. در نتیجه جبهه نورگیر ساختمان به کاربری هایی نه چندان جدی اختصاص داده شده است مثل اتاق مهمان، کار و صبحانه خوری. فضای مجاور آن هم یا راهرو شده است و یا به آشپزخانه ای بدون فضای خصوصی(بسته) تبدیل شده است. چرا که تعبیه هرگونه فضای بسته (دیوار) ایجاد مانعی در نورگیری است. در عوض اتاق های خواب، سرویس ها و ارتباطات همگی در انتهای خانه جمع شده اند. این مساله اتاق های خواب را با چالش نورگیری و فضاهای عمومی را با چالش حریم بندی مواجه کرده است.

53b20ad1c07a80790f0001bc_sharifi-ha-house-nextoffice_09-530x795 5

معمار برای حل نورگیری خواب ها پنجره ای کشیده رو به وید ایجاد کرده است که از لحاظ رعایت حریم خواب والدین چندان جالب نمی نماید ولی از لحاظ برونگرایی داخلی شبیه خانه های ایرانی است. اما ایجاد گشایشی وسیع تر و بزرگتر در حمام و سرویس بهداشتی این اتاق خواب کاملا متضاد با زندگی و فرهنگ ایرانی است. به نحوی که وان حمام به مثابه نگینی از آن سوی خانه کاملا پیداست!! تصمیمی که حتی در خانه شیشه ای میس ون درروهه هم دیده نمی شود!!

9

شاید به نظر برسد جابجایی خواب ها به نما و اختصاص حداقل یکی از واحد های چرخان به خواب ها، جذاب تر می بود و مشکلات نورگیری را هم حل می کرد، اما به هر صورت اجبارا اتاق های خواب به منتها الیه خانه و طبقات بالا و موازی با فضاهای جمعی رانده می شود. از سوی دیگر با موقعیت کناره گرفته خواب ها در طبقات بالایی و در نیمه شمالی باعث شده فضاهای جمعی و خانوادگی در دسترس تر و ملموس تر شوند.

فضا های جمعی

اما خانه شریفی ها درباره فضاهای جمعی توفیق سایر قسمت ها را ندارد. لازم به ذکر است منظور از فضاهای جمعی متفاوت از فضاهای عمومی است. فضاهای عمومی این خانه یعنی پارکینگ، تالار ورزش و استخر با دقت در عین استقلال از یکپارچگی و جانمایی بسیار مناسبی برخوردارند. درباره پارکینگ باید به پلکان پل مانندی اشاره کرد که نوعی اعلام رسمی شروع خانه از طبقه اول است. پیش آمدگی حجم نما هم کمک دیگری است در گم کردن پارکینگ بدون تغییر تراز (بردن پارکینگ به زیر زمین).

...  طراحی هیئت

ظرافت معمارانه نورگیر زیر زمین و عقب نشینی زیرزمین اول، دو طبقه زیرزمین را به “یک” مجموعه تبدیل می کند و به وسیله ی پرکردن فضا با نور طبیعی این بخش مدفون را کارا، فعال، شاداب و زیبا می سازد. در مجموع فضاهای عمومی خانه شریفی ها به جز حیاط، از نقاط قوت آن است. حیاط مجموعه با وجود جزییات اجرایی چیزی جز مسیر عبوری نیست. این کاستی نه تنها از معمار انتظار نمی رفت بلکه با مهم ترین ویژگی خانه ایرانی نیز مغایر است.

اما فضاهای جمعی به معنای فضاهای خانوادگی در حد و اندازه دیگر بخش های موفق خانه شریفی ها نیست. در واقع این بخش ها که در طبقه اول و دوم قرار دارند انسجام زیادی ندارند و بیشتر فضای باز در مسیر های ارتباطی هستند. این در حالی است که هم جذابیت های بخش چرخش، هم چالش برونگرایی و هم وید داخلی، می توانست و می بایست این بخش ها را به زنده ترین بخش ساختمان بدل کند. اما اکنون پویا ترین و زنده ترین بخش بنا همان مکعب های چرخان اند آن هم با کاربری های درجه دو و سه.

 53b20d19c07a806b4b0001ae_sharifi-ha-house-nextoffice_19-656x1000

در طبقه اول جعبه چرخان اتاق صبحانه خوری است، در طبقه دوم اتاق مهمان و در طبقه سوم اتاق کار. کاربری هایی که چندان جدی نیستند و زندگی در جایی دیگر اتفاق می افتد. به علاوه جدا کردن بخش چرخان خانه با انتخاب مصالحِ کاملا متفاوت صورت گرفته است که تمایز آشکاری از داخل و خارج ایجاد کرده است. گویی بخش چرخان نوعی الحاق به ساختمان اصلی است خصوصا با مصالح گرم فعال در برابر سفیدی غالب داخل. نتیجه تضعیف جدی فضاهای جمعی درونی است. بخشی که اگرچه با وید مرکزی اش درک کلی خوبی از خانه ایجاد می کند اما آشکارا نا منضبط است.

درونگرایی و برونگرایی

ایده چرخش در نما، خانه را وارد چالش درونگرایی و برونگرایی نیز می کند. چالش جذابی که تبعاتی هم خواهد داشت. این روزها شیوه ی باز و بسته کردن نما در ساختمانهای متعددی اجرا می شود. اما این ایده در خانه شریفی ها به جهت ترکیب شدن با نورگیری باعث تقویت چالش مذکور شده است. به نحوی که با بسته شدن نما تقریبا تمامی ارتباطات خانه با بیرون قطع می شود (به جز نورگیر سقفی) و بالعکس با باز شدن نما تقریبا تمامی خانه (حتی خوابها و حمام ) به بیرون مرتبط می شود. چنین برونگرایی و درونگرایی شدیدی در کمتر بنایی دیده می شود.

در خانه های ایرانی با گشودگی وسیع و باز حیاط و آسمان داخلی، ارتباطی شدیدا قوی با بیرون (در عین درونگرایی) به وجود می آید. لازم به ذکر است نورگیر سقفی شریفی ها با توجه به اندازه و تناسباتش و فضای وید نمی تواند نقش مشابهی را بازی کند. این وید بیشتر منجر به دو پاره شدن خانه شده است که البته ترکیب سیرکولاسیون و طراحی داخلی نیز در این نارسایی موثر بوده است .

خانه شریفی ها یکی از آثار مهم معاصر ماست که توسط نسل جدید معماری ایران طراحی شده است. اثری که با شهرتش بار دیگر نگاه ها را به معماری معطوف کرد. توجه به اقلیم، بستر و همچنین میراث معماری ایرانی می تواند نوید بخش تجربیات بومی تری در این زمینه باشد. علیرضا تغابنی با خانه چرخان-به جهت وجه رسانه ای این بنا-شناسانده شد. امید است نمونه های موفق دیگری مبتنی بر راهکارهای بومی از او و هم نسلانش شاهد باشیم.

Rating: 5.0. From 1 vote.
Please wait...
به اشتراک بگذارید!

سلمانی

معمـار

همچنین ممکن است بپسندید ...

Leave a Reply

Be the First to Comment!

Notify of
avatar
wpDiscuz